• 8

Սոսյաց անտառի սոսափյունը. արմավիրյան արձանագրությունները

Արձանագրությունները հայտնաբերվել են Արմավիրի սրբավայրերից մեկի` «Սոսյաց անտառի» տարածքում: Տվյալ տարածքի` սրբազան լինելու մասին են վկայում պատմիչ Մովսես Խորենացին և որոշ հնագիտական տվյալներ: «Սոսյաց անտառում» են քրմերը գուշակել ապագան` «վերծանելով» սրբազան ծառերի` սոսիների տերևների սոսափյունը։1911 թ. հայտնաբերված առաջին արձանագրությունը մ.թ.ա. VIII դ. հույն պոետ Հեսիոդոսի «Աշխատանք և օրեր» պոեմից է։Երկրորդ արձանագրությունը հատված է մ.թ.ա. V դ. հեղինակներ Սոփոկլեսի կամ Եվրիպիդեսի ողբերգությունից, որտեղ հիշատակված է «ռազմատենչ աստվածուհին»։ Հունական աշխարհում նման բնութագրով հանդես էր գալիս Արտեմիսը, որը Հին Հայաստանում նույնացվել է Անահիտ աստվածուհու հետ։Երրորդ արձանագրությունն ունի նվիրաբերական բնույթ, որում հիշատակված են չորս ձի, մարտակառք և մեկ պատկեր։Արմավիրում 1927 թ.  գտնված և պահպանված երկրորդ քարի համեմատաբար հարթ մակերեսին փորագրված է չորս արձանագրություն:Առաջին արձանագրությունը Արմավիրի քրմապետ Միթրասի (Միհր) ողջույնի ուղերձն է Էբրոնտաս (Երվանդ) արքային։Երկրորդ արձանագրությունում թվարկված են ասորա-մակեդոնական օրացույցի 13  ամսանունները։Երրորդ արձանագրությունում հիշատակվում է ոմն Նումենիոսի պաշտոնական այցը Արմավիր։Չորրորդ արձանագրության տողերն ավելի վնասված են, իսկ տեքստի վերծանումը՝ խնդրահարույց։ Այստեղ ևս առկա է Նումենիոսի անունը և խոսվում է մի անձի մասին, որը «զոհվել է զենքը ձեռքին»։Տեքստի բովանդակության շուրջ առկա վարկածների թվում ուշագրավ է հայ պատմաբան Հակոբ Մանանդյանի տեսակետը, համաձայն որի` սա ակնարկ է Երվանդ IV Վերջինի մահվան վերաբերյալ։Ըստ Մովսես Խորենացու՝ «Սոսյաց անտառի» արձանագրությունները որոշակիորեն կապակցվում են նաև Արեգ/Տիրի և Անահիտ/Լուսնի տաճարների հետ՝ տեղակայված Արմավիրի բլրի գագաթին։  Տաճարի ուրարտական ծագումը (Susi – Խալդիի տաճար) և անտիկ շրջանում դրա վերակառուցումն ու ընդլայնումն այստեղ ընթացած պաշտամունքի ավանդականության դրսևորում են:

Արձանագրությունները հայտնաբերվել են Արմավիրի սրբավայրերից մեկի` «Սոսյաց անտառի» տարածքում: Տվյալ տարածքի` սրբազան լինելու մասին են վկայում պատմիչ Մովսես Խորենացին և որոշ հնագիտական տվյալներ: «Սոսյաց անտառում» են քրմերը գուշակել ապագան` «վերծանելով» սրբազան ծառերի` սոսիների տերևների սոսափյունը։

1911 թ. հայտնաբերված առաջին արձանագրությունը մ.թ.ա. VIII դ. հույն պոետ Հեսիոդոսի «Աշխատանք և օրեր» պոեմից է։

Երկրորդ արձանագրությունը հատված է մ.թ.ա. V դ. հեղինակներ Սոփոկլեսի կամ Եվրիպիդեսի ողբերգությունից, որտեղ հիշատակված է «ռազմատենչ աստվածուհին»։ Հունական աշխարհում նման բնութագրով հանդես էր գալիս Արտեմիսը, որը Հին Հայաստանում նույնացվել է Անահիտ աստվածուհու հետ։

Երրորդ արձանագրությունն ունի նվիրաբերական բնույթ, որում հիշատակված են չորս ձի, մարտակառք և մեկ պատկեր։

Արմավիրում 1927 թ.  գտնված և պահպանված երկրորդ քարի համեմատաբար հարթ մակերեսին փորագրված է չորս արձանագրություն:

Առաջին արձանագրությունը Արմավիրի քրմապետ Միթրասի (Միհր) ողջույնի ուղերձն է Էբրոնտաս (Երվանդ) արքային։

Երկրորդ արձանագրությունում թվարկված են ասորա-մակեդոնական օրացույցի 13  ամսանունները։

Երրորդ արձանագրությունում հիշատակվում է ոմն Նումենիոսի պաշտոնական այցը Արմավիր։

Չորրորդ արձանագրության տողերն ավելի վնասված են, իսկ տեքստի վերծանումը՝ խնդրահարույց։ Այստեղ ևս առկա է Նումենիոսի անունը և խոսվում է մի անձի մասին, որը «զոհվել է զենքը ձեռքին»։

Տեքստի բովանդակության շուրջ առկա վարկածների թվում ուշագրավ է հայ պատմաբան Հակոբ Մանանդյանի տեսակետը, համաձայն որի` սա ակնարկ է Երվանդ IV Վերջինի մահվան վերաբերյալ։

Ըստ Մովսես Խորենացու՝ «Սոսյաց անտառի» արձանագրությունները որոշակիորեն կապակցվում են նաև Արեգ/Տիրի և Անահիտ/Լուսնի տաճարների հետ՝ տեղակայված Արմավիրի բլրի գագաթին։  Տաճարի ուրարտական ծագումը (Susi – Խալդիի տաճար) և անտիկ շրջանում դրա վերակառուցումն ու ընդլայնումն այստեղ ընթացած պաշտամունքի ավանդականության դրսևորում են: